Skip to content

ნატოს გაფართოება

ტეგებიwar justificationhistorical distortionimperial narrativedisinformation tactic

ეკვივალენტებიENNATO ExpansionRUрасширение НАТО

განმარტება

Section titled “განმარტება”

„ნატოს გაფართოება“ (ანუ „ნატოს წინსვლა“) კრემლის მთავარი გარეთ მიმართული გამართლებაა უკრაინის წინააღმდეგ ომისთვის: მტკიცება, თითქოს აშშ-მ და მისმა მოკავშირეებმა, ცივი ომის ბოლოს ალიანსის „არც ერთი დიუმით აღმოსავლეთით“ არგადაადგილების დაპირების შემდეგ, ეს დაპირება დაარღვიეს, რუსეთი მტრული სამხედრო ბლოკით ალყაში მოაქციეს და მოსკოვს თავდაცვის გარდა სხვა არჩევანი არ დაუტოვეს. ამ ჩარჩოში შემოსევა დაპყრობის ომი კი არ არის, არამედ დასავლური პროვოკაციის იძულებითი, თავდაცვითი პასუხი.

ეს არგუმენტი უჩვეულოდ მობილურია: მხოლოდ შიდა აუდიტორიაზე გათვლილი ნარატივებისგან განსხვავებით, ის პირდაპირ დასავლეთს მიემართება, სადაც „რეალისტებისა“ და ინტერვენციონიზმის მოწინააღმდეგეთა ნაწილში პოვებს გამოხმაურებას და ხშირად იმეორებენ ადამიანები, რომლებიც შეგნებულად არასოდეს დაეხმაურებოდნენ მოსკოვს.

წარმოშობა და ისტორია

Section titled “წარმოშობა და ისტორია”

ფაქტობრივი მარცვალი, საიდანაც ნარატივი ამოდის, რეალური, მაგრამ ვიწრო ეპიზოდია. 1990 წლის თებერვალში, გერმანიის გაერთიანების შესახებ მოლაპარაკებების დროს, აშშ-ის სახელმწიფო მდივანმა ჯეიმზ ბეიკერმა მიხეილ გორბაჩოვს ჩაუგდო აზრი, რომ ნატოს იურისდიქცია „არც ერთი დიუმით აღმოსავლეთით“ არ გადაინაცვლებდა — ფორმულირება ეხებოდა ყოფილი აღმოსავლეთ გერმანიის ტერიტორიას, ევროპაში, სადაც ჯერ კიდევ არსებობდა საბჭოთა კავშირი და ვარშავის პაქტი. მომავალი გაფართოების წინააღმდეგ არანაირი მავალდებულებელი ზოგადი ვალდებულება არ ხელმოწერილა, და ისტორიკოსები, რომლებიც განსაიდუმლოებულ დოკუმენტებზე მუშაობენ, უპირველეს ყოვლისა მერი საროტე, ასკვნიან, რომ ზეპირი რეპლიკების გაცვლა რამდენიმე თვეში გადაიფარა და ხელშეკრულებით ვალდებულებად ვერასოდეს იქცა.1 თავად გორბაჩოვმა 2014 წელს თქვა, რომ ნატოს გაფართოების თემა იმ წლებში „საერთოდ არ განხილულა“.2

ომისშემდგომი უსაფრთხოების წესრიგი სულაც არ თავსმოხვევია უძლურ რუსეთს — ის მასთან იქნა შეთანხმებული. 1997 წლის რუსეთი–ნატოს დამფუძნებელ აქტში და კვლავ 2002 წლის რომის დეკლარაციაში მოსკოვმა დაადასტურა პრინციპი, რომ ყოველ სახელმწიფოს აქვს უფლება აირჩიოს საკუთარი უსაფრთხოების მექანიზმები; 1994 წელს რუსეთი შეუერთდა ნატოს პროგრამას „პარტნიორობა მშვიდობისთვის“ და ზოგჯერ თავადაც საუბრობდა გაწევრიანებაზე.3 „დარღვეული დაპირების“ წყენა მხოლოდ მოგვიანებით გამყარდა, ჩამოყალიბდა ვლადიმერ პუტინის 2007 წლის მიუნხენის სიტყვაში და 2008 წლის ბუქარესტის სამიტზე, შემდეგ კი უკუქცევით იქნა გამოყენებული 2008 წელს საქართველოში ომის, 2014 წელს ყირიმის ანექსიისა და 2022 წელს სრულმასშტაბიანი შემოსევის გასამართლებლად.

ფუნქცია პროპაგანდაში

Section titled “ფუნქცია პროპაგანდაში”

ეს ჩარჩო გამოიყენება იმისთვის, რომ:

  • აგრესია თავდაცვად გადააზრდეს, წარმოაჩინოს რა არაპროვოცირებული შემოსევა უხალისო, საპასუხო ზომად, რომელიც რუსეთს მზარდმა მტერმა თავს მოახვია;
  • მორალური პასუხისმგებლობა დასავლეთს გადააკისროს, განსაკუთრებით აშშ-სა და ანგლოსაქსებს, ისე, რომ ომისთვის კოლექტიური დასავლეთი დაადანაშაულონ და არა კრემლი;
  • გავლენის სფერო დაამკვიდროს, იგულისხმოს რა, რომ რუსეთს უფლება აქვს ვეტო დაადოს მეზობლების კავშირებს და უარყოს მათი სუვერენიტეტი (იმპერიული ლოგიკა, რომელიც მრავალპოლარული სამყაროს პრეტენზიის უკან დგას);
  • მიაწოდოს ფსევდოისტორიული წყენა — „დარღვეული დაპირება“, — რომელიც კონკრეტულად და იურიდიულად ჟღერს, ეყრდნობა რა ფრაზას, რომელიც არასოდეს ყოფილა მავალდებულებელი დაპირება;
  • ყურადღება გადაიტანოს ომის რეალური მიზნებიდან, რომლებიც რუსული დისკურსის სხვაგან არის გაცხადებული, — როგორიცაა „დენაციფიკაცია“ და უარყოფა, რომ უკრაინა ნამდვილი ერია (იხ. დენაციფიკაცია, რუსული სამყარო).

მტკიცება ფაქტების წინაშე იშლება. გაფართოების წინააღმდეგ არანაირი მავალდებულებელი დაპირება არ მიცემულა, ხოლო შეთანხმებები, რომლებსაც რუსეთი ხელს აწერდა, ადასტურებს ყოველი სახელმწიფოს უფლებას აირჩიოს კავშირები.13 ნატო თავდაცვითი ალიანსია, აგებული მე-5 მუხლის კოლექტიურ თავდაცვაზე;4 მას რუსეთისთვის არასოდეს უთავდასხმია, მაშინ როცა რუსეთი თავს დაესხა საქართველოსა და უკრაინას — არც ერთი მათგანი ნატოს წევრი არ იყო, — რაც პირდაპირ ეწინააღმდეგება იდეას, თითქოს ომი ალიანსზე თავდაცვითი რეაქცია იყო. გაფართოებას ამოძრავებდა ცენტრალური და აღმოსავლეთ ევროპის სახელმწიფოების მოთხოვნა, რომლებიც ზუსტად იმ იძულებისგან დაცვას ეძებდნენ, რომელიც რუსეთმა მოგვიანებით აჩვენა, და არა ამერიკული ხელის მოჭერა. და ომი თავისივე გაცხადებული საზომებით თვითდამღუპველი აღმოჩნდა: 2022 წლის შემოსევის საპასუხოდ, დიდხანს ნეიტრალური ფინეთი და შვედეთი ნატოს შეუერთდნენ (2023 წლის აპრილსა და 2024 წლის მარტში), რითაც ალიანსის სახმელეთო საზღვარი რუსეთთან ორჯერ მეტად გაიზარდა.5 ნატო ნამდვილი საფრთხე რომ ყოფილიყო, შემოსევამ ის ბევრად მეტი წარმოშვა. „ალყის“ ხატიც ისეთივე მცდარია: ფინეთის გაწევრიანების შემდეგაც ნატო რუსეთის უზარმაზარი საზღვრის მხოლოდ მცირე ნაწილს ესაზღვრება.

ძირითადი მაგალითები

Section titled “ძირითადი მაგალითები”

მიუნხენის სიტყვა (2007). მიუნხენის უსაფრთხოების კონფერენციაზე პუტინმა ნატოს გაფართოება პროვოკაციად შერაცხა, რომელიც ურთიერთნდობას ამცირებდა, რითაც აღნიშნა საჯარო შემობრუნება ალიანსის ცენტრალურ წყენად მოაზრებისკენ.

2021 წლის დეკემბრის ულტიმატუმი. შემოსევამდე კვირებით ადრე რუსეთმა გამოაქვეყნა „უსაფრთხოების გარანტიების“ ხელშეკრულებების პროექტები, მოითხოვა რა, რომ ნატოს შეეჩერებინა ყოველგვარი გაფართოება და ძალები 1997 წლის პოზიციებზე გაეყვანა — შეუსრულებელი პირობები, რომელთა უარყოფაც გამოიყენეს მომავალი ომის იძულებითად წარმოსაჩენად.

2022 წლის თებერვლის გამართლებები. სპეციალური სამხედრო ოპერაციის ამმოქმედებელ სიტყვებში ნატო „დენაციფიკაციასა“ და ისტორიულ პრეტენზიებთან ერთად ფიგურირებდა, — მაგრამ აღწერილი ოპერატიული მიზნები უკრაინის განიარაღებასა და პოლიტიკურ გარდაქმნაში მდგომარეობდა და არა შეთანხმებულ უსაფრთხოების მექანიზმში.

უკუქცევითი გამოყენება საქართველოსთვის (2008). ბუქარესტის სამიტის განცხადება, რომ უკრაინა და საქართველო ნატოს „წევრები გახდებიან“, მოჰყავდათ 2008 წლის ომის პროვოკაციად, რითაც დაიდო შაბლონი, რომელიც მოგვიანებით უკრაინაზე გავრცელდა.

რატომ არის ეს მნიშვნელოვანი

Section titled “რატომ არის ეს მნიშვნელოვანი”

„ნატოს გაფართოება“ მნიშვნელოვანია იმიტომ, რომ ეს კრემლის ყველაზე წარმატებული საექსპორტო პროდუქტია. ნებისმიერ სხვა საომარ ნარატივზე მეტად მან გაჰყო აზრი თავად იმ საზოგადოებების შიგნით, რომლებიც უკრაინას უჭერენ მხარს, აკადემიური და „ანტიიმპერიალისტური“ ელფერი შესძინა მტკიცებას, თითქოს ომი დასავლეთმა გამოიწვია. შემოსევის მიზეზის ვაშინგტონის და არა მოსკოვის გადაწყვეტილებებში მოთავსებით, ის კამათს რუსეთის პასუხისმგებლობიდან დასავლეთის თავშეკავებისკენ წევს.

მისი უფრო ღრმა ეფექტი რუსეთის მეზობლების სუბიექტურობის წაშლაა. ეს ჩარჩო სუვერენულ ერებს დიდ სახელმწიფოებს შორის გარიგებაში გასახურდავებელ მონეტებად ეპყრობა, უარყოფს რა, რომ უკრაინელებს, პოლონელებს, ბალტიელებს, ფინელებსა და სხვებს საერთოდ ჰქონდათ უფლება აერჩიათ საკუთარი კავშირები რუსული ბატონობის საფუძვლიანი შიშის გამო. სწორედ ეს სუვერენიტეტის უარყოფა — და არა რაიმე დარღვეული დაპირება — არის ნარატივის ნამდვილი შინაარსი და მიზეზი, რის გამოც ის ასე კომფორტულად ეთანხმება კრემლის სხვა პრეტენზიებს „ახლო საზღვარგარეთის“ შესახებ.

იხ. აგრეთვე

Section titled “იხ. აგრეთვე”

წყაროები

Section titled “წყაროები”

Footnotes

Section titled “Footnotes”

  1. Sarotte, M. E. (2021). Not One Inch: America, Russia, and the Making of Post-Cold War Stalemate. Yale University Press — 1990 წლის თებერვლის ბეიკერ–გორბაჩოვის რეპლიკების გაცვლისა და განსაიდუმლოებული დოკუმენტებიდან გამოტანილი დასკვნის შესახებ, რომ ნატოს გაფართოების წინააღმდეგ მავალდებულებელი ზოგადი დაპირება არ მიცემულა. ↩ ↩2

  2. მიხეილ გორბაჩოვი, ინტერვიუ „კომერსანტისთვის“ (2014): ნატოს გაფართოების თემა 1990 წელს „საერთოდ არ განხილულა“. ↩

  3. დამფუძნებელი აქტი რუსეთსა და ნატოს შორის ურთიერთობების, თანამშრომლობისა და უსაფრთხოების შესახებ (1997) და რომის დეკლარაცია (2002): ორივე ადასტურებს სახელმწიფოების უფლებას აირჩიონ საკუთარი უსაფრთხოების მექანიზმები; იხ. აგრეთვე ნატოს პროგრამა „პარტნიორობა მშვიდობისთვის“ (1994). ↩ ↩2

  4. ნატო, „NATO-Russia: setting the record straight“ (ინფორმაციული ბიულეტენი, განახლებული 2022): ნატოს როგორც თავდაცვითი ალიანსისა და გაფართოების როგორც პრეტენდენტი სახელმწიფოების სუვერენული არჩევანის შესახებ. ↩

  5. House of Commons Library, „NATO enlargement: Sweden and Finland“ (2024): ფინეთი შეუერთდა 2023 წლის 4 აპრილს, შვედეთი — 2024 წლის 7 მარტს შემოსევის საპასუხოდ; ფინეთის გაწევრიანებამ ნატოს სახმელეთო საზღვარი რუსეთთან ორჯერ მეტად გაზარდა. ↩